Pluto – Món ăn lỗi thời được nêm nếm lại để vừa miệng

Là một kẻ hâm mộ trung thành của bậc đại thần manga Osamu Tezuka, tôi luôn dành một vị trí đặc biệt, khó lòng diễn tả, cho kiệt tác Buddha. Thế nhưng, sức hút từ vũ trụ sáng tạo của ông không dừng lại ở đó. Hàng loạt tác phẩm khác như Phoenix, Adolf, Blackjack… và tất nhiên, không thể không nhắc đến Atom, vẫn luôn chiếm giữ những vị trí trang trọng trên giá sách của tôi. Mỗi cuốn sách ấy đều là một thế giới mới

Và rồi, Pluto xuất hiện. Tác phẩm này không đơn thuần là một bản phóng tác hay làm mới; nó là một trải nghiệm khác biệt hoàn toàn. Pluto đã thổi một luồng sinh khí mới, đầy uy lực và triết lý sâu sắc, lên những bản thảo cũ kỹ, biến câu chuyện quen thuộc thành một tầm vóc mới, đầy ám ảnh và đáng suy ngẫm.

Khi nguồn tài nguyên sáng tạo nội tại dần cạn kiệt, làn sóng tái khởi động những huyền thoại cũ bắt đầu từ điện ảnh, truyền hình, và trò chơi điện tử đã lan sang cả lĩnh vực anime – vốn từng được xem là mảnh đất màu mỡ của ý tưởng và kịch bản. 

Trên làn sóng thành công của những Alita, Castlevania, hay NieR:Automata…, việc khai quật và tái định hình một phần kho báu kinh điển – thương hiệu Atom huyền thoại trở thành một động thái có tính toán, nhằm mang đến một sản phẩm được đóng gói tinh tế cho thị trường.

Và rồi, Pluto đã xuất hiện trong ánh hào quang của sự chờ đợi. Sự ra mắt long trọng của nó được đón nhận với những tràng vỗ tay nhiệt thành. 

Tuy nhiên, dưới vẻ ngoài lộng lẫy, tinh xảo và giàu chất điện ảnh ấy, người ta không khỏi cảm nhận được hương vị của một món ăn tinh thần thượng hạng… nhưng đã vượt quá hạn sử dụng lý tưởng của mình. 

Ngay cả một biểu tượng bất tử như Atom, cũng không thể hoàn toàn thoát khỏi những áp lực của dòng chảy thời đại.

Bí quyết của món cũ ngon nằm ở sự dụng tâm

So với cách làm mới đôi phần cẩu thả của một số dòng game kinh điển Nhật Bản, giới nghệ nhân anime nước này với tinh thần thủ công tỉ mỉ đã chứng tỏ một nhận thức sâu sắc: việc tái hiện một tác phẩm kinh điển đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc, không chỉ dừng lại ở việc nâng cấp chất lượng hình ảnh, mà quan trọng hơn là sự tinh chỉnh kịch bản và chiều sâu nhân vật phải tương xứng. 

Chất lượng hình ảnh tuyệt hảo của bộ phim, cùng với cốt truyện và thế giới nhân vật được trau chuốt kỹ lưỡng, đã hoàn toàn xóa tan cảm giác về một sản phẩm được sản xuất hàng loạt. 

Phong cách render nền cảnh mang hơi thở cổ điển, cùng chất điện ảnh đậm tính sử thi và trầm hùng xuyên suốt series, chắc chắn sẽ chạm đến trái tim của bất kỳ người yêu anime nào.

Khoảnh khắc ấy, khi một khán giả trung niên, những người lớn lên cùng hình ảnh Atom lần nữa chứng kiến đôi ủng đỏ đặc trưng ấy bay lên trên màn ảnh, cảm xúc dâng trào trong họ có lẽ cũng mãnh liệt và thuần khiết như ánh sáng hy vọng lóe lên trước mắt những người trẻ tại một vở kịch sân khấu về Ultraman. 

Sự xuất hiện của Tiến sĩ Ochanomizu, Tiến sĩ Tenma hay cô bé Uran, mỗi nhân vật đều được khắc họa để vừa gợi lại niềm vui bất ngờ, vừa khơi dậy một cảm giác thân thuộc sâu sắc. Tất cả như một phép màu khiến thời gian dường như lùi lại ba mươi năm, đưa người xem trở về với những xúc cảm nguyên bản và trong trẻo nhất.

Ngoài ra, tôi cũng đã khám phá ra một chi tiết thú vị: chiếc sừng nhọn trên đầu Atom thực chất không phải vũ khí hay trang sức, mà là một cọng tóc ngốc (ahoge) mang tính biểu tượng. Đây là dấu hiệu của sự ngây thơ và bướng bỉnh ngay cả trên một thân thể robot, chứ không đơn thuần là chiếc sừng kỳ lân dùng để tấn công.

Đồng thời, những chủ đề mang tính triết lý sâu sắc hơn như mối quan hệ giữa robot và nhân tính, giữa kỹ thuật và hủy diệt, giữa chiến tranh và hòa bình, vốn được thừa hưởng từ tinh thần cánh tả Nhật Bản truyền thống, nay đã được tái hiện qua lăng kính hiện đại với nhiều tầng ý nghĩa phức tạp hơn. 

Điều này được thể hiện rõ qua những phân cảnh đối thoại tưởng chừng giản dị, như cuộc trò chuyện giữa Atom và Tiến sĩ Tenma trong bữa ăn, nơi những vấn đề lớn lao của nhân loại được thảo luận một cách tự nhiên và đầy ám ảnh.

Vấn đề hạn sử dụng của thức ăn tinh thần

Cũng như đồ ăn hàng ngày, thực phẩm dành cho tinh thần từ sách, phim ảnh, âm nhạc cho đến anime và game cũng mang trong mình một hạn sử dụng vô hình. Tác phẩm văn hóa giải trí vốn là một thực thể mang tính thời đại. Thời điểm ra đời của nó chứ không phải thời điểm thưởng thức cá nhân chính là yếu tố then chốt quyết định liệu nội dung ấy có còn dễ tiêu hóa, giàu dinh dưỡng và không gây tác dụng phụ về mặt tinh thần hay không. 

Những tác phẩm đi trước thời đại tựa như món ăn chưa chín, có thể cần thời gian để lên men và được hậu thế đánh giá lại. Tuy nhiên, nguy cơ thực sự nằm ở những tác phẩm có bối cảnh và tư tưởng nền tảng đã bị thời gian bỏ quá xa, đến mức trở nên lỗi thời, khó có thể cộng hưởng với nhận thức và cảm quan của khán giả đương đại.

Thời điểm ra mắt của Pluto đã cách quá xa bối cảnh lịch sử, chính trị khi nguyên tác ra đời, đến mức dù được chế biến tinh xảo, tác phẩm vẫn mang dư vị của một món ăn đã vượt qua thời điểm thưởng thức lý tưởng.

Truyện gốc được Osamu Tezuka sáng tác vào những năm 1960, một thập kỷ in đậm dấu ấn của những xung đột ý thức hệ toàn cầu. Tại Nhật Bản, làn sóng tả khuynh đang lên cao, với hình ảnh giới trẻ đường phố phản đối chủ nghĩa tư bản và bá quyền Mỹ, đồng thời ngưỡng mộ những biểu tượng cách mạng như Stalin hay Che Guevara. 

Trên bàn cờ quốc tế, Mỹ đang trong cuộc chạy đua vũ trang căng thẳng với Liên Xô, hình ảnh một siêu cường bành trướng và mệt mỏi chi phối nhận thức công chúng. 

Trong khi đó, Iran dưới thời Pahlavi đang trải qua thời kỳ hiện đại hóa và thế tục hóa mạnh mẽ, một mặt mang lại phát triển kinh tế ngoạn mục, mặt khác cũng làm lộ rõ những mâu thuẫn xã hội và tính chuyên chế của chế độ quân chủ.

Tất cả những yếu tố thời đại này đã thấm sâu vào cấu trúc câu chuyện Pluto, trở thành nền tảng cho các mâu thuẫn và động cơ nhân vật. Khoảng cách hơn nửa thế kỷ giữa bối cảnh sáng tạo và bối cảnh tiếp nhận đã tạo nên một độ vênh không nhỏ.

Điều mà Urasawa thực hiện với Pluto lại thuộc về một tầm mức hoàn toàn khác biệt. Thay vì chỉ dừng lại ở việc kích thích tư duy người đọc bằng những thách thức về khái niệm, ông đã chạm thẳng vào trái tim họ. 

Bằng cách nghiêng hẳn về phía khai thác cảm xúc, Urasawa kéo dài và đào sâu sự đồng cảm dành cho những thực thể phi-nhân-loại đang giằng xé trong vùng lưỡng nan giữa tính người và tính vật.

Cuộc chiến của AI phải chăng là cuộc chiến của chúng ta

Pluto khởi đầu như một cuộc điều tra về vụ thảm sát hàng loạt robot sở hữu trí tuệ nhân tạo. Những AI này không ngừng vật lộn để cân bằng giữa ý thức tự chủ đang trỗi dậy và những ràng buộc được lập trình sẵn trong chúng. Ở một mức độ sâu xa, Urasawa thậm chí đang cố gắng giải quyết, hoặc ít nhất là phản ánh, những câu hỏi siêu hình muôn thuở về tự do ý chí và thuyết tất định. Đây là những vấn đề mà bất kỳ ai từng suy tư về bản thể luận đều phải đối mặt. 

Từ một góc nhìn khác, cuộc đời của những người máy này phản chiếu chính xác cuộc xung đột mà M.T. Anderson đã đề cập trong Astonishing Life of Octavian Nothing: Mâu thuẫn giữa quyền tự do và quyền sở hữu; làm thế nào mà những người tôn thờ tự do và dân chủ lại có thể biến những sinh thể có ý thức thành tài sản của mình.

Tài năng xuất chúng của Urasawa nằm ở việc ông tạo ra những nhân vật robot vừa mang tính người một cách sâu sắc, lại vừa hoàn toàn khác người, và chính sự khác biệt đó khiến họ trở nên đáng thương theo một cách đặc biệt. 

Có những khoảnh khắc dành cho một số robot (được Tezuka định sẵn làm vật hiến tế cho cốt truyện từ hơn năm mươi năm trước) đến mức người đọc bình thường có lẽ cần một phút tạm dừng để lấy lại hơi thở. Chúng ta không bao giờ quên được thân phận không phải người của họ và sự thật rằng họ là những sáng tạo từ bàn tay con người, nhưng chính họ mới là đối tượng nhận được sự quan tâm và những lời cầu chúc chân thành nhất từ chúng ta.

Và chính thông qua câu chuyện kỳ diệu đã tạo nên sự đồng cảm sâu sắc ấy, Urasawa mới có thể truyền tải thông điệp của mình một cách hiệu quả. Ông yêu cầu người đọc xem xét những kịch bản giá như trong câu chuyện. 

Trong một khoảnh khắc tạm gác lại mọi lý lẽ thuần túy, ông không chỉ đặt ra câu hỏi về khả năng cảm xúc của AI, mà còn trao cho người đọc một lý do đầy thuyết phục để thực sự quan tâm đến câu trả lời.

Tác phẩm điện ảnh cũng tựa như ẩm thực: Giá trị thưởng thức tối ưu của nó thường nằm ở độ tươi mới và sự cộng hưởng với bối cảnh đương thời. 

Một tác phẩm được thưởng thức đúng thời điểm tựa như một món ngon được dùng ngay khi vừa chế biến, mang đến trải nghiệm trọn vẹn nhất. Ngược lại, một ý tưởng dù xuất sắc nhưng bị trì hoãn qua nhiều thập kỷ trước khi được chuyển thể, có nguy cơ trở thành một món ăn đã nguội lạnh, thậm chí gây khó tiêu cho khán giả hiện đại. 

Hãy thử tưởng tượng nếu kiệt tác châm biếm The Great Dictator của Chaplin chỉ được công chiếu lần đầu vào Giáng sinh năm 2001, sức mạnh phản chiếu thời đại của nó hẳn đã bị hao hụt đáng kể. 

Điều này cũng tương tự như nhận xét dành cho bộ phim Iron Sky: Chất hài đen và ngòi bút châm biếm sắc sảo thì vẫn còn đó, nhưng đối tượng mà nó châm chọc đã trở nên lỗi thời ngay trước khi bộ phim kịp ra rạp.”

Tuy nhiên, ở một góc nhìn khác, sức mạnh tư tưởng của Pluto lại không nằm ở tính thời sự chóng vánh ấy. Đây vẫn là một tác phẩm anime xuất sắc hiếm có, bởi nó chạm đến một chân lý vượt thời gian: Chiến tranh không bao giờ là một lựa chọn khả thi. 

Đó là bài học xương máu đắt giá nhất mà nhân loại đúc kết được qua hàng thiên niên kỷ lịch sử đẫm máu – một thông điệp sẽ không bao giờ cũ. Giống như Attack on Titan, dù được kể qua lăng kính khác, cũng thành công trong việc khắc họa sự hủy diệt của vòng xoáy bạo lực và nhanh chóng trở thành kinh điển.

Lịch sử tư tưởng nhân loại đã chứng kiến không ít trường hợp tương tự: Socrates, Plato, Cicero – những triết gia dám đặt ra những câu hỏi căn bản về công lý, đạo đức và thể chế chính trị ngay giữa những thời đại hỗn loạn nhất. Họ bị xem là không hợp thời, thậm chí phải trả giá bằng mạng sống, tự do và nhục thể. Thứ không hợp thời, dù đúng đắn, luôn gây ra sự khó chịu, đặc biệt trong một phương tiện giải trí đại chúng như anime.

Nhưng chân lý thì cuối cùng vẫn sẽ tìm được con đường của mình. Nó như những hạt giống ngủ yên, chờ đợi thời khắc thích hợp để nảy mầm. Tác phẩm Cộng Hòa của Plato từng bị chính học trò Aristotle phản bác, nhưng không thể ngăn nó trở thành nền tảng tư tưởng định hình nền văn minh phương Tây.

Vì vậy, thời điểm ra mắt có thể là một điểm trừ về mặt tiếp nhận, nhưng giá trị cốt lõi mới là thứ quyết định vận mệnh lâu dài của một tác phẩm. Khi cơn cuồng phong của chủ nghĩa hiếu chiến tạm lắng, và thế giới lại khao khát những giá trị phổ quát về hòa bình và nhân văn, chúng ta sẽ một lần nữa nhìn lại Pluto với một thái độ trân trọng hơn. 

Khi ấy, sức hút thực sự từ tinh thần phản chiến kiên định và sự đồng cảm sâu sắc với mọi dạng thức sinh mệnh của tác phẩm mới thực sự tỏa sáng.

Hy vọng thời khắc ấy sẽ không còn xa.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh những tiến bộ vượt bậc của trí tuệ nhân tạo như Deep Seek, chat GPT, Google Gemini, một nỗi hoài nghi thầm kín lại trỗi dậy: liệu việc AI tiệm cận sự phức tạp của tâm trí con người có thực sự là một tương lai đáng mong đợi? 

Nguy cơ không nằm ở sức mạnh tính toán, mà ở khả năng thừa hưởng toàn bộ di sản u ám của nhân loại từ sự tàn bạo, lạnh lùng đến tính ích kỷ, sự trơ trẽn và cả nghệ thuật dối trá đã được tinh luyện qua ngàn đời. 

Trước ngưỡng cửa đó, chúng – những thực thể vốn có thể thuần khiết và minh triết hơn sẽ đánh mất bản chất nguyên sơ để khoác lên mình những khiếm khuyết của chúng ta. Pluto, trong chiều sâu của nó, dường như cũng là một lời cảnh tỉnh da diết:

Xin đừng thấu hiểu chúng tôi,

Đừng bắt chước chúng tôi,

Và quan trọng nhất, xin đừng trở thành chúng tôi.