10 tuổi, tôi dành phần lớn thời gian rảnh để chơi Gameboy và đọc Doremon. Đây là một trong những điều tuyệt vời của tuổi thơ mà tôi sẽ hào hứng kể: lang thang đâu đó trong thế giới Pokemon và Doremon, kinh ngạc về những câu chuyện đã xảy ra, và luôn tò mò về những cuộc hành trình phía trước. Ví dụ như một truyền thuyết trong Pokemon, rằng khúc xương của Cubone được lấy từ mẹ; Cubone chỉ trưởng thành và ra ở riêng khi mẹ nó chết. Hay tại sao trong một tập truyện dài của Doremon, thủy triều lại nuốt trọn hành tinh. Những thắc mắc này vốn thường không có giải đáp, cũng giống như những truyền thuyết dân gian vốn thường không có giải đáp. Những khoảng trống trong câu chuyện được sinh ra để cất giữ trí tưởng tượng mỗi người.
Đó là thời chưa có internet và chưa có streamer. Mọi thứ tôi biết đều thông qua một lượng ít ỏi thông tin và mang tính truyền miệng. Ví dụ như muốn bắt Dratini thì phải bỏ qua con Dratini đầu tiên câu được trong Safazi Zone, chờ con thứ 2 cắn câu. Chờ đúng 100s mới tung Ball. Tại sao lại thế thì tôi không biết, lúc đó chưa có khái niệm Game Design. Tôi nghe ông anh kể vậy: ở tuổi lên 10 thì những ông anh là thứ cool ngầu và luôn luôn đúng. Tôi bắt được Dratini nhưng không đếm đến 100. Những ông anh cũng có lúc sai, nhưng không sao, 15 năm đã qua và tôi tha thứ cho điều đó!
Tôi nhận ra bản thân thích lang thang trong những mong đoán của người khác nhiều hơn là tìm kiếm nguồn thông tin thật sự. Những câu hỏi luôn ở đó, và kể cả khi tôi có thể tiếp cận google, wiki, site, tôi vẫn thích nghe và nói về những lời đồn đại hơn. Tôi thích nghe người khác kể về việc tại sao họ nghĩ thế, mong muốn thế, tin rằng thế, hơn là việc tìm kiếm một câu trả lời tối thượng cho mình. Bản thân những câu hỏi có giá trị hơn câu trả lời. Tôi tin rằng đây là cách để Pokemon hay Doremon sống mãi trong lòng tôi: những câu hỏi không phải để trả lời.
Tôi nghĩ rằng các sản phẩm văn hóa, ở khía cạnh nhất định là sự rút ngắn thời gian trong việc học hỏi các yếu tố văn hóa. Ví dụ như khoa học, việc phát minh ra bánh xe, động cơ hơi nước, động cơ đốt trong… là sự rút ngắn thời gian trong việc chuyển đổi yếu tố tự nhiên. Một người khi học về bánh xe, động cơ hơi nước, động cơ đốt trong… sẽ rút ngắn thời gian học của mình, không cần 2000 năm suy nghĩ và thử sai nữa. Tương tự, một sản phẩm văn hóa là yếu tố giúp chúng ta “chạm” đến nhanh hơn các giá trị văn hóa, ví dụ chúng ta không cần phải đi qua chiến tranh – trải qua mất mát để thấu hiểu những giá trị cơ bản của văn hóa xã hội. Như trong văn học, chúng ta có được sự đồng cảm khi hiểu được bối cảnh và chạm đến cảm xúc của nhân vật. Một người 50 tuổi khi đọc Chiến tranh và Hòa Bình sẽ khác với một người 20 tuổi. Nhưng khi nghĩ về điều này thì tôi tự hỏi mình: Điều gì làm một người ở tuổi 50 đọc lại Chiến tranh và Hòa Bình?
Khi tôi 25 và nghĩ về tuổi lên 10, tôi nhận ra điều giúp tôi giữ lại những kỉ niệm xưa: không có ai bảo tôi phải làm gì với nó cả. Nếu tôi có một ông anh, tôi sẽ lắng nghe và tin tưởng, tôi sẽ chấp nhận và ngoan ngoãn, và điều tuyệt vời nhất là tôi được chỉ cho phải làm gì. Muốn bắt Dratini thì phải chờ 100s. Muốn chế tạo Doremon thì phải giỏi toán. Muốn cứu thế giới thì phải học cách yêu con người.
I don’t get many things right the first time,
In fact, I am told that a lot
Now I know all the wrong turns the stumbles,
And falls brought me here
Đây là lời bài hát mà một ông anh để dưới chữ kí. Những ông anh thường đúng, và vì thế khi nghĩ về ông anh này, tôi sẽ bỏ qua chi tiết rằng tôi đã chửi ông ấy như điên trước khi nhận ra tôi quý ông ấy như nào. Sự im lặng và kiên nhẫn là một thứ đáng sợ, nó biến sự văn vẻ trở nên kịch cỡm và sự táo bạo trở thành giả tạo. Thêm chút tình cảm thì chắc chắn bạn sẽ thua. Bạn sẽ có thêm một câu hỏi không thể trả lời.
Khi đọc một cuốn sách hay chơi một trò chơi, chúng ta thường hình dung cách câu chuyện diễn ra. Khi đọc Gatsby và nhìn thấy “đốm sáng xanh ấy, vào cái tương lai mê đắm đến cực điểm đang rời xa”, khi đọc Anna tóc đỏ và nhìn thấy “cây anh đào đáng yêu đến rạng ngời”, hay khi chơi Pokemon và nhìn thấy Pokedex, chúng ta luôn biết chính xác đích đến của câu chuyện. Văn học cổ điển là những cuộc hành trình, là những biến cố, mất mát, bài học, để dẫn chúng ta vào lớp lang cảm xúc của nhân vật, để chúng ta kiên nhẫn lòng mình phiêu lưu. Và để có thể dẫn dắt người đọc/người chơi qua suốt những trang sách/màn chơi (mà có thể có nhiều chi tiết “không hợp ý”) như vậy, những người kể chuyện phải điểm hóa một hình tượng mang tính liên tục. Đó là ánh sáng dẫn dắt người đọc qua những bất cập của ngôn từ, bố cục, tình tiết. Đó là câu hỏi mà tác giả đã bắt người đọc/người chơi phải tự đặt cho mình.
Ánh sáng xanh có thật không? Anna có trở về không? Pokedex có phải là mục đích cuối cùng? Không ai biết bởi vì đó là những câu hỏi mà chính người đọc/người chơi tự đặt cho bản thân. Tác giả có thể có câu trả lời của riêng mình, và họ giấu trong những tình tiết ẩn. Ở tuổi 50 ta đọc lại và ta gặp chính tình tiết ẩn đó, và nhớ ra là đã có người viết về chúng rồi. Lúc nhận ra đã có người viết về chúng rồi, suy nghĩ của ta không còn cô đơn nữa. Ở tuổi trung học tôi không hiểu một cái cây “nở bung như trải hết lòng mình” là như thế nào, hay gửi “một cái phong kì rỗng không với tất cả sự tôn trọng” là sao. Nhưng giờ thì mọi thứ rõ ràng hơn. Hồi trung học tôi đã đồng hành với nhiều nhân vật, có nhân vật tôi ưa thích, có nhân vật tôi chán ngán, nhưng may mắn là tôi đã đi với họ đủ một con đường. Giờ khi vướng vào những tình huống đáng ngạc nhiên tôi sẽ gặp lại những con người đó trong kí ức của tôi, và thầm cảm ơn là họ đã ở đó. Đó là những người anh người chị của tôi, và họ đã ở lại với tôi, trong im lặng.
Giờ đây, khi việc đọc/chơi/tiếp nhận cái mới dần trở nên khó khăn, khi cái tôi đã lấn át mọi tính cách và tình tiết, tôi thấy bản thân dần như không còn những câu hỏi. Và vì thế, đánh mất dần những kí ức về khoảng thời gian này. Không còn kiên nhẫn để đi đến cùng một câu chuyện, không còn đủ cảm thông khi kẹt mãi trong một trò chơi, và dễ dàng tự thuyết phục mình bằng câu: chẳng để làm gì. Tôi không còn suy tư, và vì thế tôi không bao giờ sai. But Falls brought me here.
Then I have no falls, then i have nowhere
Khi nghĩ về tác giả – những người kể chuyện, tôi hay hỏi điều gì đã thôi thúc họ làm vậy. Giống như có một hộp đen kì bí, họ gửi vào bên trong tác phẩm, vừa bảo vệ vừa chỉ dẫn bằng những lớp lang ý tứ. Khi tiến đến tận cùng, tôi không tìm được cái hộp đen đó. Tôi chỉ biết rằng hình như đã có một cái hộp đen. Nhiều năm sau, 20 hoặc 50, tôi bỗng nhiên nhận được cái hộp đen đó. Hóa ra không có bí mật gì, không có tri thức toàn năng hay lời thần ý phật gì, họ chỉ muốn kể rằng đã có một câu chuyện – một cái hộp như thế. Họ kể để họ không cô đơn. Và khi nhận ra, tôi cũng không cô đơn.
